Esaretin
Bedeli
25 Nisan 2010 Pazar
IMDB
sitesinde 450,000'den fazla kişinin oylarıyla 10 üzerinden 9,1 puan almış ve
gelmiş geçmiş en iyi filmi seçilmiştir. Aynı zamanda tüm türler arasında
dünyanın en beğenilen ilk 3 filmi arasındadır.
Esaretin
Bedeli (orijinal adı: Shawshank Redemption),
1994 yapımı Frank Darabont filmidir. Stephen King'in bir öyküsünün
uyarlaması olan filmin başrollerinde Tim Robbins ve
Morgan Freeman vardır, Morgan Freeman
ve James Whitmore filmin anlatımını da
üstlenmektedirler. Dünya çapında geniş hayran kitlesi edinmiş bir filmdir.
( tr.wikipedia.org)
Andy ve karısı
Andy
uzun boylu, zayıf, kumral, Amerikalı bir bankacıdır. Bu adam kapalı bir kutudur. Çevresindeki
insanlar onu hep yanlış değerlendirirler.
Karısı
Andy’nin kendisini sevmediğini düşünür. Ama adam (Andy) karısını çok seviyordur.
Hâkim
Andy’nin soğukkanlı bir katil olduğunu söyler. Ama Andy kimseyi öldürmemiştir.
Mahkûm
arkadaşı Ellis, Andy’nin
ana kuzusu olduğunu, bir zorluk karşısında hemen ağlayacağını düşünür. Ama bu
düşünce de doğru değildir. Bir insan bu kadar çok insan tarafından yanlış
anlaşılmıştır.
Andy
karısına sevgisini gösteremez. Karısı Andy ile
aralarındaki bu kopukluktan ötürü bir başka adamla, bir golf oyuncusu ile
birlikte olur.
Dürüst
bir kadın olduğu için bu birlikteliğini kocasına söyler. Bavulunu toplar, evden
ayrılır, golf oyuncusunun yanına taşınır.
Andy
intikam duyguları ile adamın evinin önünde karısını ve aşığını bekler. Sarhoş
olur. Tabancasına mermi doldurur. Amacı onları korkutmaktır. Ama sonra bu
düşüncesinden de vazgeçer. Kendi evine geri döner.
Tesadüfen
azılı bir hırsız, golf oyuncusunu takip etmiştir. Golf oyuncusu zengin bir
adamdır. Hırsız onun evini soymak ister. Adam karşı koyunca, hırsız, golf
oyuncusunu ve aşığını öldürür. Bu tesadüfen işlenmiş bir cinayettir. Ama bütün
kanıtlar cinayeti Andy’nin işlediğini düşündürür.
Andy’nin hiçbir suçu olmadığı halde müebbet
hapse mahkûm edilir.
Golf
oyuncusu ve Andy’nin karısı hayat doludur. İştahlı
bir şekilde sevişirler.
Andy
“erkekliğini kabul ettiremeyen” bir insan olarak arabada, onların seviştikleri
evin dışında kederlenmektedir.
Karısı
kendisini “sevecek” canlı, hayat dolu bir erkek bulmuştur. Adam popüler ve
zengindir.
Andy’de
olmayan özellikler adamda vardır. Dışa açık, neşeli ve zengin bir adam profili ile soğuk, içe dönük, zengin olmayan bir adam
profili karşı karşıya konulduğunda karısı diğerini tercih etmiştir.
Andy
yoğun kıskançlık duyguları yaşar. Buna rağmen adamı öldürmez.
Andy kendi ruhunun hapishanesinde.
Andy
hapishaneye gitmeden önce zaten kendi hapishanesinin içinde yaşamaktadır. Soğuk
bir adamdır. Kişiliğinin duvarları çok kalındır. İnsanlar bu duvarların ardını
göremezler. Kişilik duvarları onu dış dünyadan tecrit eder ve çok sevdiği
karısından ayrılmasına neden olur.
Andy neden kendini bir ruhsal hapishaneye
kapatmıştır?
Andy
dürüst bir insandır. İdealleştirdiği amaçları (ülküleri - idealize egosu) ile
yaptıkları arasında bir çelişki yoktur.
Andy
baba sembolü ile bir anlaşma yapmıştır. Baba sembolü Andy’den
dürüst olmasını ve itaat etmesini istemiştir. Andy bu
anlaşmaya sonuna kadar uymuştur. Mahkemede yargılanırken bile yalan
söylememiştir.
Andy
kendini dış dünyanın kışkırtıcı arzularına karşı kapatmıştır. Zenginler için
(bankacı olarak) çalışır. Paranın hemen yanı başında, paranın kışkırtıcı
ortamında dürüst bir insan olarak çalışır.
Babayla
yaptığı bu anlaşma Andy’nin aleyhine olur. Zengin bir
adam karısını elinden alır.
Karısını
elinden alan zengin adam ve karısı aynı zamanda anne-baba sembolü gibi
düşünülebilir.
Andy
baba ile işbirliği yapmıştır, ama sonuç olarak “kapının önüne” konulmuştur.
Yalnızlığa mahkûm edilmiştir.
İdealize edilmiş baba
imajını terk etmek o kadar kolay değil.
Dürüst
Andy, baba sembolü ile yaptığı anlaşmayı bozmaya
karar verir. Zengin golfçuyu öldürecektir.
Mahkeme
bu niyetinden dolayı Andy’i müebbet hapse gönderir.
Andy
bir zamanlar (çocukluk döneminde) idealize ettiği baba imajından bu cinayet
girişimi ile kurtulmayı belki başaracaktı. Ama bir başka ideal baba imajı “hakim ve mahkeme” Andy’i
cezalandırır.
Böylece
Andy için erişkinliğe, baba ile rekabete giden çileli
yol başlamış olur.
Hapishane yaşamı.
Hapishane
müdürü sert, kuralcı bir adamdır. İncil’i ezbere bilen bir Hıristiyan’dır.
Güdüsel davranışları bağışlamaz. Nefis kontrolü önemlidir.
Müdür
bir mahkûmu gelir gelmez cezalandırır. Mahkûm yemeğin ne zaman yeneceğini
sormuştur. Mahkûm nefsini kontrol edemez.
İradesizliğe
ve insani zaaflara hapishanede müsaade edilmez. Hapishaneye uyum sağlayamayan
ilk gecesinde hüngür hüngür ağlayan bir başka mahkûm
dövülerek öldürülür.
Bu
adam şişmandır. Yani yemek yemeye karşı bir zaafı vardır.
Hapishane
yönetiminin “çocuksu davranışlara” “haz peşinde koşmaya” tahammülü yoktur.
Erkekler arası ilişkiler
ve sadizm.
Şişman
adamı döverek öldüren sadist bir gardiyandır.
Sadist
gardiyan kendi kardeşinin ölüm haberini alır. Kardeşinden kendisine miras
kaldığını öğrenir. Kardeşinin ölümü için hiç üzülmemiştir. Kardeşi yıllar önce
gardiyanı bırakıp gitmiştir.
Kardeşi
zengin bir adam olarak ölmüştür. Gardiyana kardeşinin mirasının küçük bir
bölümünü bırakmıştır. Miras kalan para 35 000 dolardır. Ama devlet bu mirasın
önemli bir bölümünü vergi olarak geri alacaktır.
Andy’nin iç dünyasının bir başka yansımasıdır bu. Gardiyan ve kardeşi yani iki
erkek arasındaki ilişkide bir sorun vardır. Erkekler arası ilişkide doyum her
zaman “acılı” ve sadistçe olur.
Homoseksüel ilişki
Andy
hapishanede homoseksüellerin saldırısına uğrar. Hapishanedeki homoseksüel
adamlar için Andy’nin varlığı doyum verici, keyif
vericidir. Ama Andy için bu durum, acı ve işkence
anlamına gelir.
Andy’nin kişilik duvarlarının önemli bir sebebi tacizci erkek imajından korunmak
içindir.
Andy ilk defa kendi ruhunda bir “gedik”
açmayı başarır.
Andy
sadist gardiyana kendi karısına güvenip güvenmediğini sorar. Gardiyan bu soruya
çok sinirlenir. Gardiyana eğer karısı ile işbirliği yaparsa, bu 35000 dolarlık
mirası kurtarabileceğini söyler. Gardiyan parayı karısının üzerine yapacaktır.
Karısına mirası hediye olarak verecektir. 35 000 dolar kadına hediye edilince,
devlet vergi almamaktadır.
Andy;
gardiyan, karısı ve kendisi arasında üçlü bir ilişki kurar.
Karısı,
karısının aşığı ve kendisi arasındaki üçlü ilişkiye benzeyen bir ilişkidir bu.
Ama Andy karısının aşığı gibi yapmaz. Amacı
gardiyanın karısını, gardiyandan çalmak değildir.
Gardiyana
bir iyilik yapar. Karısı ile daha da yakınlaşmalarını sağlar. Gardiyan ve ölen
kardeşi de birbirine yakınlaşmış olur.
Kendisine
yapılmayan iyiliği Andy gardiyana yapmıştır.
Otorite, mahkûmların
erkekliğini tanıyor
Bu
iyiliğinin karşılığında Andy “kendisini erkek gibi
hissetmek” ister. Gardiyandan tek istediği yazın açık havada çalışan mahkûmlara
bira verilmesidir.
Andy
mahkûmlara “kendilerini erkek gibi ” hissettirir. Onlara “babalık” yapar.
Bu
üçlü ilişki, Andy’yi ideal baba imajı ile yeniden
barıştırır. Gardiyanın karısında gözü yoktur. Tek istediği “dürüst bir işbirliğidir”.
Gardiyan ve karısı ile olumlu bir işbirliği yapmayı başarır.
Gardiyan
kendi doyumu (miras alması) için, mahkûmların doyumuna (bira içmek-erkek gibi
hissetmek) izin verir. Böylece erkekler arasındaki libido alanı “sağlıklı” bir
şekilde paylaşılır.
Bu
libido paylaşımında bir tarafın canının yandığı (sadistçe-tecavüzkar)
bir ilişki yoktur.
Andy ve Ellis
Andy
yaşlı zenci mahkûm Ellis ile başından beri iyi
arkadaş olur. Ellis mahkûmlara dışarıdan istedikleri
şeyleri getirtir. Ellis doyum verici keyifli
yaşantıları mahkûmlara sağlayan kişidir.
Andy
erkekler arasında işbirliğine dayanan, iki tarafın lehine olacak, taciz ve
sadizm içermeyen bir ilişki kurmak ister. Bu arzusu Ellis’le
kurduğu ilişkide gerçekleşir.
Ellis
“iyi baba” imajıdır. Andy’e doyum verici nesneler
getirir. Andy’e kadın posterleri getirir. Böylece
sembolik anlamda Andy’nin erkekliğini tanır ve onu
iğdiş etmeyeceğini gösterir. Ayrıca Andy’e taş kırma
çekici getirir.
Taş
kırma çekici fallik (penis) bir semboldür. Küçük bir
çekiç olduğu için “şüphe uyandırmaz”. Bu fallik araç
ile Andy hapishaneden kaçmak için tünel kazar.
Hapishane Müdürü ve Andy.
Andy
hapishane müdürünün zenginleşmesine yardımcı olur. Adam mahkûmların sırtından
olağanüstü yüksek paralar kazanır. Andy bunları sahte
bir kişi adına bankalara aktarır. Bir soruşturma yapılsa müdür hiçbir şekilde
suçlu bulunamayacaktır.
Andy
müdürü bu kadar zenginleştirir, ama müdür Andy’e
karşı iyi niyetli değildir.
Bir
mahkum Andy’nin karısını ve
aşığını kimin öldürdüğünü bildiğini söyler. Andy’nin
suçsuz olduğunu ispatlayacağı bir durum oluşur.
Buna
rağmen müdür Andy’nin hapishaneden ayrılmasını
istemez. Suçsuzluğunu ispatlamasına imkân vermez.
Bu
baba imajının (müdürün) “oğluna” (Andy) karşı duyduğu
güvensizliktir. Andy serbest kalırsa müdürü şikâyet
edebilir. Müdür suçlu bulunabilir. Andy müdüre
garanti verir. Dışarıda onu şikâyet etmeyeceğini söyler. Kendisinin de zaten
müdürün “suç ortağı” olduğunu söyler.
Andy’nin bütün çabalarına rağmen müdür geri adım atmaz. Andy
suçsuz olduğunu ispat etmek için dava açamaz.
Hapishane ve hapishane
müdürü
Müdür,
Andy’nin hücresine kadın posterleri asmasına izin
verir.
Müdür
nasıl Andy’e güvenmiyorsa, Andy
de müdüre güvenmez. İşini sağlama alır ve bir tünel kazar. Tünelin girişi
duvarına kadın posteri asar.
Kadın
posteri, (kadın imajı) ile baba imajına karşı (müdür) işbirliği yapar.
Müdür
kurtulmaya çalıştığı kötü baba imajıdır.
Ellis
ise işbirliği yaptığı iyi baba imajıdır. Ellis kadın
posterini getiren adamdır.
Kadın
posteri sayesinde Andy tünel kazmayı başarır.
Hapishanenin
lağımından geçerek kurtulmayı başarır.
Hapishanenin
lağımı baba imajının (müdürün) bağırsaklarını sembolize eder.
Temiz baba ve kirli baba
imajı
Erkekler
arası libido yaşantılarında, bağırsakla ilgili olan, anal olan kirli olandır.
Andy
“kötü baba imajı” tarafından kuşatılmıştır. Hapse atılmıştır. Tecrit
edilmiştir.
Bu
kuşatmayı ancak baba imajının bağırsaklarından geçerek yani “kirlenerek”
ortadan kaldırır.
Kaçarken
yanına bir kalıp sabun almayı da ihmal etmez. Daha sonra yıkanarak arınır.
Hapishaneye
kapatılmak, otorite (baba imajı) açısından bakıldığında “erkeksi” bir
davranıştır.
Ama
bir yerde uzun süre kapalı kalmak ve orada yaşamak, aynı zamanda anne rahmini
sembolize eder.
Babanın
bağırsaklarından geçerek temiz sulara yeniden “doğar”.
Bu
yeniden doğuş babaya ve hapishaneye çift cinsiyetli bir anlam katar.
Cinsel ayrışma
Hapishane
sınırları kesinleşmiş bir alandır. Andy’nin hayali
ise pasifik okyanusu kıyısında yaşamaktır. Pasifik okyanusu sınırsız anne-doyum
alanıdır.
Hapishane
kuralları ve erkek çoğunluğu ile baba imajını yansıtır.
Ama
kapatılma ve beslenme ile de anne imajını yansıtır.
Hapishaneden
kaçış, sadist, katı, kuralcı babadan kurtuluş anlamına gelir.
Bu
hapishaneden kaçış ikinci bir doğum eylemi gibi (yeniden doğuş) gerçekleşir.
Andy
iyi baba imajını da yanına alarak, pasifik okyanusu kıyısında mutlu bir yaşam
sürer.
Kötü baba yok ediliyor, iyi baba, anne ve BEN huzura kavuşuyor.
Müdür
intihar eder. Andy ruhundan kötü baba imajını kovmayı
başarmıştır. Tabanca sahnesi ile başlayan film tabanca sahnesi ile finale
gelir. Öldürme eylemi bir kurtulma arzusunu yansıtır. Başlangıçta Andy ya kendisini ya da karısının aşığını öldürmek ister.
Son gelinen noktada ise esas kurtulmak istediği kişiden “kötü baba imajından”
kurtulmayı başarır.
Kötü
baba ile ancak sadistçe doyum yaşantıları mümkündür.
Andy
iyi baba imajını (Ellis) hayatına dahil
etmek ister.
Andy,
Ellis’i karısı ile evlenmeye karar verdiği ve
seviştiği yere çağırır. Andy anne imajını ve iyi
babayı bir araya getirmeyi başarmıştır.
Kötü babadan kurtuluş ise “Andy’nin kötülük yapmayı kabul etmesi” kötü insan olması
ile olur. Bu gerçekçi ve inkâra dayanmayan bir kurtuluş şeklidir.
Çünkü
Andy kendi yarattığı sahte karakterin yerine
geçmiştir. Hapishane Müdürünün paralarını “çalmıştır”.
Yaşananlar
boşuna yaşanmamıştır. Hem iyi baba imajı (Ellis) hem
de Andy kanun karşısında kaçak vaziyettedirler.
Buldukları bu yeni mutluluk ve huzur sürekli bir suçluluk duygusu ile birlikte
olacaktır.
Suçluluk duygusu “kötü babadan”
kurtulmanın diyeti olarak insan ruhunda kalıcı olacaktır.
Dr.Kubilay Boğoçlu
Psikiyatri Uzmanı
25 Nisan 2010 Pazar