MASLOW VE İHTİYAÇLAR HİYERARŞİSİ KURAMI
Maslow’un bazı
eleştirilere rağmen bugün hala kabul gören kuramına geçmeden önce kendi hayat
hikayesinden bahsetmek istiyorum.Oldukça ilginç bir
hayat hikayesi:
Maslow,1 nisan
1908’de New York’da doğdu.Yalnızlık,aşağılık
duyguları,depresyon ve mutsuzluk dolu bir çocukluk ve delikanlılık dönemi
geçirdi.Nefret dolu ve itici bir kadın olarak gördüğü annesini hiç
sevemedi;hatta öldüğünde cenazesine bile gitmeyi reddetti.Annesi sık sık tanrının kendisini cezalandıracağını söylerdi.Bu
tehditlerin de etkisiyle daha küçük yaşta dine güvenmemeye karar verdi ve
ateist oldu.
Bir çok okul ve iş değiştirdi.Hayatı
boyunca sıkıldığı her şeyi terk etti.Pek çok ödül almasına,bir çok alanda(iş
idaresi,eğitim,ilahiyat vs.)yazıları ve konuşmaları ile tanınmasına rağmen hep
ıstırap,acı ve ağrılar çekti;kronik yorgunluk,hipoglisemi,kalça artriti ve kalp sorunları vardı.Performans anksiyetesi sorununu ölünceye dek yaşadı.Evliliğinde
de(kuzini ile evliydi)hep kafasında soru işaretleri ve sevgi güvensizliği ile
yaşadı.Vefatından bir ay önceki son makalesinin girişinde hiçbir zaman cesur
bir lider ve hatip olamadığından yakınarak “ben mizaç olarak cesaretsizim ”diye
yazıyor ve ekliyordu ”bu da bana hayatım boyunca
bitkinlik,gerginlik,korku,endişe ve kötü uykulara mal oldu”.
8 haziran 1970’de hafifçe koşarken 62
yaşında şiddetli bir kalp krizi sonucu vefat etti.Böyle
bir yaşamı olan Maslow’un bugün eleştirilere rağmen
hala kabul gören bir kuramın yaratıcısı olması ilginç,ama,tesadüf değildir
kanımca.Maslow,asla olamadıklarını ve
inanamadıklarını bu kuram ile idealize etmiş ve kendini bu yolla
yüceltmiştir.Küçük yaşta kaybettiği tanrı inancını ise transandantal (kendini
gerçekleştirmenin bir yolu zirve yaşantılar)ve teolojiye(ilahiyat ile ilgili
yazılar)olan merakıyla ikame etmiştir.
Kurama gelince;Maslow’un kuramının adı “ihtiyaçlar hiyerarşisi”dir.Maslow’un geliştirdiği bu kuramı genel bir kalıp olarak
görmek daha uygun olacaktır.Maslow da ortalama bir
kişinin fizyolojik ihtiyaçlarının % 85 ini,güvenlik ihtiyaçlarının % 70
ini,sosyal ihtiyaçlarının % 50 sini,saygı görme ihtiyaçlarının % 40 ve kendini
gerçekleştirme ihtiyaçlarının % 10 unu tatmin etmiş olabileceğini ileri
sürmüştür.
Maslow,güdüleri mertebeli bir yapı içinde görür ve insanların alt
basamaktaki gereksinmeleri giderilir giderilmez üst basamaktakileri doyurmaya
yöneleceğini kabul eder.Bu basamaklar şunlardır:
1.
Fizyolojik ihtiyaçlar:Yeme,içme,barınma vs.
2.
Güvenlik
ihtiyaçları: Kendini güven ve emniyet içinde ve tehlikeden uzak hissetmek
3.
Ait olma ve sevgi
ihtiyaçları: Başkaları ile ilişki kurmak,kabul edilmek
ve bir yere ait olmak
4.
Değer
ihtiyaçları: Prestij,başarı,yeterli olmak ve
başkalarınca benimsenip tanınmak
5.
Kendini
gerçekleştirme ihtiyaçları : Kişinin amacını
gerçekleştirmesi ve potansiyelini ortaya çıkarması,kişisel tatmin,kişisel
başarı,bilimsel buluşlar
Robinson Crusoe adaya ilk düştüğünde parçalanan gemiden sahile
savrulmuş birkaç yiyecek paketini topladı,daha sonra
da birkaç parça eşyadan açıktan ve yağmurdan kurtulmak için korunacak kapalı
bir yer yaptı.Önce yiyeceklerini(fizyolojik ihtiyaç),sonra da güvenli bir yeri
düşündü(Güvenlik ihtiyacı).Daha sonra,Cuma ile ilişkilerinde öğretmen rolü
üstlenerek(dil öğreterek,araç kullanmayı öğreterek)saygınlık ihtiyacını
giderdi.Crusoe,sonra düştüğü adayı keşfe çıktı ve
bütün adayı tanıdı.Bir takvim yaptı.Rahatladığı anda şarkı söylemeye
başladı.Bir kutudan çıkan kitapları okumaya başladı.En son aşamada da kendisini
adadan kurtarmaya yarayacak bir araç yapıp kendilerini gerçekleştirmeye
çalıştılar.
İş yaşamı açısından bakacak olursak da
çalışanlar açısından motivasyonun önemi bugün artık tartışmasız bir biçimde
kabul edilmiştir.Maslow’un
bu kuramına göre şöyle bir tablo oluşturmak mümkündür.
Basamaklar
Örnekler
Fizyolojik ihtiyaçlar Yemek ve barınma için yeterli maaş
Güvenlik ihtiyaçları Uzun süreli iş sözleşmesi,güvenli bir çalışma
ortamı,eşit fırsatlar
Ait olma ve sevgi iht. Çalışma arkadaşları tarafından
kabul görme,yakın
Dostluklar
Değer ihtiyaçları Etkileyici unvan,
büyük ofis,şirket arabası
Kendini gerçekleştirme iht. Otonomi ve kendini
geliştirmesini sağlayacak bir iş
imkânı
Genel olarak bir alt basamaktaki
ihtiyaçlar(gereksinmeler) doyurulmadan bir üst basamağa geçilmez dedik.Ancak,burada yapılan eleştirilerden birisi,bunun her
zaman böyle olmadığı ve kişiden kişiye değiştiği yönündedir.Bir anneyi ele
alalım.Kendi yemez,çocuğuna yedirir.Çocuğu doğduğunda iş yaşamını ve kariyerini
noktalayan pek çok örnek vardır.Aynı şekilde,asgari ücretle çalışan ve henüz
fizyolojik ihtiyaçlarını zar zor karşılayan bir kişinin,bir gruba ait
olma,saygı görme gibi daha üst düzeylerdeki ihtiyaçlarının olamayacağı yada
uzun süre bu ihtiyaçların giderilemeyeceğini söylemek gerekir.Maslow’dan sonra bu kuramı yorumlayan Yoshio
Kondo ya göre;birey bütün düzeylerdeki ihtiyaçlara
aynı anda sahip olabilir,ancak,göreli önemleri kişinin yaşam standardına göre
değişebilir.Belki böyle bir açıklama daha doğru olacaktır.Tartışılması gereken
bir diğer konu da şu olabilir:Sanatsal ve bilimsel çabalar,kişilerin
yiyecek,barınak ve güvenlik için savaşım verdikleri toplumlarda yeşeremez mi?Maslow’un kuramına göre bu biraz zor
görünüyor.Ayrıca,kültürel değerler ve aile ortamı da hangi basamaktaki
ihtiyaçların nasıl ve ne şekilde doyurulacağını belirleyen
faktörlerdendir.Örneğin;siz kitaba önem veren ve sürekli kitap okuyan bir
ailede yetişmişseniz,paranızı çok sevdiğiniz bir tatlıyı almak yerine kitap
almaya harcayabilirsiniz.
Maslow’a göre
kişinin gelebileceği en son basamak kendini gerçekleştirme basamağıdır.Yazının
başında da belirttiğim gibi Kişilerin % 10u bunu gerçekleştirebilir.Çoğumuz
kendini gerçekleştiren kişiler olmadığımız halde kısa süren doruk
yaşantılarımız olmuştur.Bize verilen bir ödevi tam anlamıyla yaptığımız,bir
başkasına onun zor bir durumunda hiçbir karşılık beklemeden yardım
ettiğimiz,hiç karşılık beklemeden ve kıskanmadan birini sevebildiğimiz ,bir
sanat eseri karşısında hayranlık duyduğumuz zaman yada anne-baba olduğumuzsa
hissettiğimiz o koşulsuz mutluluk,birer doruk yaşantı örneğidir.Doruk
yaşantılar,sürekli olmasa bile herkesin yaşabileceği türdendir.Kanımca,yaşamını
son derece anlamlı gören ve her dakikasını doyasıya yaşayan herkes kendini
gerçekleştirmiş sayılabilir.
Maslow,tarihteki bazı ünlü kişileri seçti (Spinoza,Lincoln,Einstein,Eleanor Roosevelt vs.) ve bu kişilerin hayatlarını
inceledikten sonra kendini gerçekleştirenlere özel olduğunu düşündüğü
nitelikleri ve kendini gerçekleştirmeye götüren davranışları saptadı.Okuyucular
açısından ilgi çekici olabilir diye düşündüğüm için bu nitelik ve davranışları
aşağıda veriyorum:
KENDİNİ
GERÇEKLEŞTİRENLERİN ÖZELLİKLERİ
Gerçekliği verimli bir şekilde algılarlar ve
belirsizliğe tahammül edebilirler.
Kendilerini ve başkalarını oldukları gibi
kabul ederler.
Düşünce ve davranış içtendir.
Kendi üzerinde yoğunlaşmaktan çok sorun
üzerinde yoğunlaşırlar.
İyi bir mizah anlayışları vardır.
Çok yaratıcıdırlar.
Maksatlı olarak gelenek dışı olmamalarına
karşın öz kültürlerinin içselleştirilmesine dirençlidirler.
İnsanlığın refahı ile ilgilenirler.
Yaşamın temel deneyimlerini
değerlendirebilirler.
Çok değil az insanla derin,tatmin
edici kişilerarası ilişkiler kurarlar.
Hayata nesnel bir açıdan bakabilirler.
KENDİNİ
GERÇEKLEŞTİRMEYE GÖTÜREN DAVRANIŞLAR
Hayatı bir çocuğun yaptığı gibi tam bir konsantrasyonla ve her şeyi özümseyerek yaşa
Emin ve güvenli yollara takılıp kalmaktansa
yeni bir şey dene
Yaşantıları değerlendirirken geleneğin,yetkenin ya da çoğunluğun sesini değil,kendi
sesini dinle
Dürüst ol
Görüşlerin,çoğu
insanın görüşleriyle uyuşmuyorsa gözden düşmeye hazırlıklı ol
Sorumluluk al
Yapmayı kararlaştırdığın ne ise o konuda çok
çalış
Savunmalarını
sapta ve bunlardan vazgeçme cesaretine sahip ol
Figen Nas Sağlam
Psikolog